Gnojna Góra

Czy spacerując po Starym Mieście skręcasz czasem na Gnojną Górę? Mam nadzieję, że tak. A jeżeli nie, to chciałbym Ci krótko streścić historię pierwszego wysypiska śmieci w Warszawie oraz powiedzieć, dlaczego to miejsce jest istotnym punktem spacerów po Starym Mieście.

Chociaż nazwa “Gnojna Góra” nie zachęca by się na nią wspinać, to jest to jeden z kilku oficjalnych punktów widokowych Warszawy, z którego rozpościera się widok na Pragę oraz Wisłę. Jest tu trochę zieleni i kilka ławek, balustrada zakochanych, przedwojenna rzeźba, miejsce upamiętniajace powstańców warszawskich oraz wspaniale zachowane pozostałości bramy miejskiej. Wszystko to zaś odgrodzone od Starego Miasta zabytkowymi kamienicami. Zaintrygowany? Zacznę od początku.

Średniowieczne wysypisko śmieci

Historia Gnojnej Góry rozpoczyna się wraz z lokacją miasta na przełomie XIII i XIV wieku. Interesujący nas teren przeznaczono na wysypisko nieczystości miejskich. Wówczas była to przestrzeń poza skarpą, u podnóża której płynęła Wisła.

Do wysypiska oraz Wisły prowadziła uliczka Gnojna, nosząca dopiero od roku 1833 miano Celnej. Początkowo zamknięta drewnianą furtą, a od końca XIV wieku murowaną bramą, także zwaną Gnojną. Relikty tej bramy przetrwały do dziś w bocznej elewacji kamienicy przy ul. Brzozowej. Są to przy okazji najlepiej zachowane relikty z istniejących niegdyś bram i furt miejskich. Dodatkowo to jeden z ciekawszych, a o dziwo nie przyciągających znacznej uwagi, zabytków Starego Miasta. Obiekt pozwala wyobrazić sobie monumentalizm fortyfikacji staromiejskich.

Gnojna Góra nabrała znacznych rozmiarów w XVII wieku, na skutek nakazów i surowych kar dla osób niestosujących się do nich, a dotyczących właśnie zwożenia tu śmieci i błota. Nim się obejrzano wysypisko stało się siedliskiem chorób i zarazy. Wazowie pierwsi próbowali się uporać z tym problemem, jednak bezskutecznie. Można sobie jedynie wyobrazić jaki musiał unosić się stamtąd fetor. A tuż obok przecież znajdował się taras Zamku Królewskiego

Uporządkowanie wysypiska

Dopiero w 1774 roku na wniosek króla Stanisława Augusta wysypisko obłożono darniną i nadano mu nazwę Góry Zielonej. Mało, że nazwa się nie przyjęła to wciąż zwożono tu śmieci. Ostateczna likwidacja wysypiska i obłożenie góry ziemią dokonało się dopiero w roku 1844 (!). Wówczas góra śmieci sięgała już niemal ulicy Bugaj, więc obecna Gnojna Góra to jedynie mały fragment dawnej góry śmieci.

W 1923 zbudowano tu zespół domów mieszkalnych Pocztowej Kasy Oszczędności. Był to wielki, jak na owe czasy, kompleks mieszkaniowy, zaprojektowany schodkowo. I choć skrzydło frontowe zostało zniszczone w trakcie powstania warszawskiego, to reszta budynku przetrwała. Jednakże powojenna decyzja o wyeksponowaniu panoramy Starego Miasta od strony Wisły, przesądziła o losie obiektu, który rozebrano w latach 60.

Bugaj 3
Domy mieszkalne Państwowej Kasy Oszczędnościowej; źródło Referat Gabarytów
IMG_20200604_182438
Ta sama perspektywa, tylko, że obecnie.

Punkt widokowy

Gnojna Góra pełni obecnie rolę punktu widokowego. Można przysiąść tu na ławce i delektować się widokiem doliny Wisły. Ale całkiem nieźle widać stąd także prawy brzeg, czyli Pragę. Uwagę przyciągają przede wszystkim: biało-czerwona sylwetka Stadionu Narodowego oraz dwie charakterystyczne wieże katedry św. Floriana.

spacer Stare Miasto (196)
DSC02259

Projekt przestrzenny Gnojnej Góry jest dosyć ciekawy. Zbocze góry otoczono balustradą, która przez ostatnich kilka lat zaroiła się od kłódek, zapinanych na niej przez pary w dowód swej miłości. Ta urocza tradycja praktykowana jest w wielu miastach świata, które mają podobne miejsca zakochanych. Na górze urządzono także trzy “zieleńce”, otoczone murkami i nieco podniesione względem bruku.

Na jednym z nich w 1972 roku ustawiono rzeźbę Siłacz autorstwa Stanisława Czarnowskiego. Ten niesamowity posąg z brązu przedstawia muskularnego mężczyznę i od razu przywodzi na myśl kulturę antyczną. Czarnowski stworzył rzeźbę w roku 1908 i otrzymał za tę pracę wyróżnienie na Salonie Paryskim, a także nagrodę Akademii Petersburskiej. Zanim rzeźba trafiła na Stare Miasto zdobiła dziedziniec Muzeum Narodowego przy alejach Jerozolimskich.

DSC02815

Z kolei na innym zieleńcu znajduje się głaz pamiątkowy ku pamięci poległych członków Batalionu Armii Ludowej im. Czwartaków, który uczestniczył w walkach powstania warszawskiego na Starym Mieście. Ponadto dodam, że dowódca tego batalionu – Lech Kobyliński ps. “Konrad” – wciąż jest z nami na tym świecie. Warto poznać jego niesamowity życiorys w Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego.

Na koniec dodam, że obok domu oznaczonego numerem Brzozowa 6/8, znajdziesz schody prowadzące w dół skarpy na ulicę Bugaj, skąd już tylko rzut beretem na spacerowy bulwar wiślany.

spacer Stare Miasto (198)

DSC01977

Zabytkowa architektura

A skoro już wspomniałem o domu przy Brzozowej, to warto zwrócić uwagę na zabytkową architekturę kamienic okalających Gnojną Górę.

Zaliczam do nich następujące domy:

  • Brzozowa 6/8a, czyli jedyna pozostałość po kompleksie mieszkaniowym PKO. Dom ten połączono obecnie wspólnym podwórkiem z zabytkową kamienicą Czempińskich (Brzozowa 6/8). Szczególnie ładnie prezentuje się ganek wejściowy i górny taras, widoczne z punktu widokowego.
  • Brzozowa 5/9 to z kolei kamienica Bornbachów. Jeden z niewielu zdobionych detalem domów przy ul. Brzozowej, które przetrwały wojnę. Poza barokową fasadą, boczna elewacja zawiera pięknie zachowane relikty dawnej Bramy Gnojnej oraz arkadowe przejście ukazujące przebieg dawnej uliczki przymurnej.
  • Jezuicka 4, czyli dawne Gimnazjum Zaluscianum. Budynek od strony Gnojnej Góry to tylna oficyna siedziby Komisji Edukacji Narodowej. Obecnie mieści Stołeczne Centrum Edukacji Kulturalnej, realizujące pozaszkolny program edukacyjny dla dzieci oraz młodzieży.
  • Kanonia 16/18 była niegdyś najwęższym domem w Warszawie. Jednak tylko od strony placyku Kanonie, ponieważ od strony Gnojnej Góry widać go już w całej okazałości. Warto zwrócić uwagę na przejście oraz ceglane relikty w przyziemiu. Tutaj znajdowała się niegdyś dawna furta prowadząca od kanoników nad Wisłę, a owy ceglany murek jest jej pozostałością.

IMG_1788

spacer Stare Miasto (200)

Comments

mood_bad
  • No comments yet.
  • Add a comment