Przed powstaniem Warszawy (IX – XIII w)

Tereny współczesnej Warszawy były terenem zorganizowanego osadnictwa na długo przedtem, nim w ogóle założono miasto. Co więcej, ślady schierachizowanej społeczności, prowadzącej osiadły tryb życia, są nawet starsze, aniżeli pierwsze państwo Polan, zjednoczonych pod przywództwem Mieszka I.

Samo Mazowsze jest ciekawym bytem. Gdy takie rejony kraju jak Wielkopolska, Małopolska, czy Pomorze, prężnie rozwijały się za sprawą pierwszych Piastów, Mazowsze porastały prastare puszcze, a dostęp do tych dzikich terenów był znacznie ograniczony. Po przyjęciu chrztu przez Mieszka, państwo Polan zaczęła porastać siatka biskupstw i podległych im parafii, a na Mazowszu wciąż czczono pogańskich bożków. Tutaj wszystko docierało z opóźnieniem. Dopiero okres dziejowy Polski, który znamy pod nazwą rozbicia dzielnicowego i uczynienie z Mazowsza jedną z owych dzielnic, sprawił, że władcy tytułujący się mianem książąt mazowieckich, musieli zorganizować administrację na tych terenach. Jednak ponownie, to zachodnia część Mazowsza, ze stolicą w Płocku, wiodła prym, a puszcze na wschodzie, przedzielone przez królową rzek – Wisłę, pozostawione były same sobie.

Tyle słowem wstępu, bo przecież mamy mówić o terenach współczesnej Warszawy. Z historii wiemy, że pośród tych puszcz powstały wsie, osady i targowiska, które miały później zachować się w nazwach dzielnic. O tych miejscach sobie opowiemy. O tym, co działo się na terenie współczesnego miasta, aż do czasu gdy założono Warszawę pod koniec XIII wieku (około 1290 roku).

Gród Bródno

Ślady pierwszego osadnictwa na terenie Warszawy odnajdziemy na prawym brzegu Wisły. W IX wieku pośród bagien i rozlewisk rzeki Brodni, zwanej też Zązą (ob. Kanał Bródnowski) powstały: gród oraz osada. Początkowo przypisywano mu funkcje militarne, jako ważnego ośrodka lokalnej administracji. Kolejne badania archeologiczne wykluczyły jednak taką rolę.

Gród pełnił funkcję schronienia dla mieszkańców rozległej osady, pozostając na codzień niezamieszkany. Osadnicy trudnili się zbieractwem, hodowlą oraz rzemiosłem, które zaspokajały lokalne potrzeby. Odnalezione na tym terenie monety, wskazują jednak na to, iż mieszkańcy prowadzili kontakty handlowe z odleglejszymi rejonami kraju i za granicą.

Badania archeologiczne wykazały również, że gród został spalony już w XI wieku i nigdy nie został odbudowany. Być może miało to miejsce podczas jednego z najazdów litewskich, którzy łupili tereny Mazowsza w tym okresie. Niemniej jednak sama osada przetrwała jeszcze przez długi czas i dała początek wsi Bródno Stare.

Pozostałości wałów grodowych przetrwały do dziś i można je zobaczyć wybierając się na spacer do Lasku Bródnowskiego. O istnieniu osady przypomina natomiast miejsce pamięci – pomnik, ustawiony przy ulicy Malborskiej. Ponadto bardzo ciekawą makietę grodu można obejrzeć podczas wizyty w Muzeum Archeologii przy ul. Długiej.

Ja natomiast gorąco polecam film stworzony przez grupę 3d4history, w którym odtworzono obraz grodu, osady oraz okolicznych terenów. Jest to zarazem niesamowicie ciekawa lekcja historii o tamtym miejscu i jego mieszkańcach:



Kamion, Solec i Targowe

W XI wieku najważniejszą osadą na interesujących nas terenach stał się Kamion (Kamień), wymieniony jako własność opatów z Mogilna. Stało się to za sprawą jego położenia. Mianowicie, wyrósł on tuż przy przeprawie na Wiśle, w kierunku Serocka i Bugo-Narwi. Powstała w nim parafia, ośrodek dóbr kościelnych, a tuż obok targowisko, które wkrótce dało początek kolejnej osadzie, noszącej miano Targowe. Oba te ośrodki położone były na prawym brzegu Wisły, a ich nazewnictwo przetrwało w postaci nazw: osiedla Kamionek oraz ulicy Targowej, które odpowiadają położeniu historycznych osad.

Z kolei na lewym brzegu, około XII wieku, powstała inna osada – Solec. Znajdowała się ona na drugim brzegu przeprawy wiodącej z Kamiona. Nazwa jej pochodzi zapewne od soli, która należała wówczas do regali książęcych. Sprzedaż jej odbywała się przez ludzi upoważnionych do tego przez księcia. W osadzie znajdowała się zapewne komora solna, czyli skład soli, transportowanej dalej Wisłą na północ Polski. Warto w tym miejscu dodać, że rzeka płynęła wówczas nieco innym korytem, bliżej skarpy, więc i położenie Solca było inne niż dzisiaj.

Jazdów

Coraz liczniej powstające wsie, osady i targowiska wymagały punktu obronnego, ale również i nadzoru książęcego. W tej części Mazowsza do najważniejszych siedzib księcia należały Zakroczym oraz Czersk. Zwłaszcza ten drugi pełnił istotną rolę, pełniąc funkcję stolicy Mazowsza wschodniego. Był jednak położony zbyt daleko od terenów współczesnej Warszawy.

Zapewne na początku XIII wieku powstał nowy gród wraz z dworem książęcym – Jazdów. Znamy jedynie jego orientacyjne położenie, gdyż jego pozostałości zostały usunięte wraz z rozbudową Łazienek Królewskich, przez króla Stanisława Augusta, pod koniec XVIII wieku. Najprawdopodobniej znajdował się na cyplu skarpy, obok dzisiejszego Obserwatorium Astronomicznego. W tym miejscu znajduje się obecnie kolumna z orłem piastowskim i datą 1262.

A to dlatego, że w roku 1262 Jazdów po raz pierwszy wymieniany jest w źródłach historycznych, za sprawą najazdu litewskiego, w wyniku którego, gród został spalony, książę mazowiecki Siemowit I ścięty, a jego syn Konrad wzięty do niewoli. Około dwudziestu lat później gród znowu był areną walk, tym razem pomiędzy braćmi: wspomnianym Konradem oraz Bolesławem. Wówczas doszło do ponownego spalenia budowli, której zapewne już później nie odbudowano. Wraz z odsuwaniem się koryta Wisły od skarpy warszawskiej, gród utracił swoje znaczenie obronne.

Wtedy zapewne zdecydowano o znalezieniu bardziej dogodnego miejsca, którego warunki geograficzne lepiej nadałyby się do obrony. Padło na cypel skarpy, położony kilka kilometrów na północ. Tak właśnie powstał gród warszawski, a niedługo miasto, które znamy dziś jako stolicę Polski. Jazdów zaś utrwalił się dziś w nazwie części Śródmieścia, w postaci Ujazdowa.

Najstarsze parafie

Wraz z powołaniem w 1075 roku biskupstwa płockiego, siatka podlegających mu parafii zaczęła pokrywać teren obecnej Warszawy. Raz jeszcze przytoczę tu “dzikość” tych terenów, o które diecezja płocka nawet nie zabiegała, co w późniejszym czasie zrodziło konflikty z biskupstwem poznańskim. I tak, aż do końca XVIII wieku, Warszawa została podzielona między dwie diecezje.

Wracając do tematu parafii. Wraz z założeniem Warszawy i wzniesieniem kościoła na Starym Mieście, powołano parafię św. Jana dla nowo utworzonego miasta. Jednak znacznie wcześniej, na terenie współczesnej Warszawy, istniały inne parafie, mające służyć mieszkańcom, a przy okazji pobierać od nich daniny. Wyróżniamy wśród nich lewobrzeżne:

  • służewska – najstarsza na terenie obecnej Warszawy, powołano ją w roku 1238, wraz z budową kościoła we wsi Służew. Dziś to część Warszawy, a istniejący kościół św. Katarzyny, powstał dokładnie w miejscu, w którym stał dawny drewniany kościół parafialny.
  • solecka – z siedzibą we wspomnianej wcześniej wsi Solec.
  • powsińska – z siedzibą we wsi Powsino.
  • milanowska – istnieje do dziś, przy czym dawna wieś Milanowo nosi miano Wilanowa, od czasu budowy rezydencji przez króla Jana III (z łacińskiego Villa Nuova).

Na prawym brzegu istniały inne trzy parafie, starsze niż sama Warszawa:

  • tarchomińska – z siedzibą we wsi Tarchomin.
  • kamionkowska – we wspomnianej wcześniej osadzie Kamion.
  • zerzeńska – z siedzibą we wsi Zerzeń; dziś to część dzielnicy Wawer.

Pozostałe wsie

Poza wspomnianymi osadami o znaczeniu gospodarczym i kościelnym, lokację potwierdzoną w dokumentach otrzymały już wcześniej inne wsie, które dzielimy na książęce, rycerskie oraz kościelne. Stanowiły one zaplecze dworu w Jazdowie. Wśród nich wymieniane są:

  • Borków – XII-wieczna osada, położona obok Międzylesia i Radości;
  • Kawęczyn – XII-wieczna wieś, należąca do klucza dóbr kamionowskich;
  • Miedzeszyn – jedna z najstarszych wsi, w XII wieku należała do opactwa czerwińskiego;
  • Powsin – XIII-wieczna wieś rycerska;
  • Raków – XIII-wieczna wieś rycerska, należąca do znamienitego rycerza mazowieckiego, Gotarda.

Z pewnością, przyszłą Warszawę otaczał już w XIII wieku krąg wielu innych wsi. Otrzymały one prawo chełmińskie jednak nieco później. Pomimo wszystko zachęcam do spojrzenia na poniższą mapę. Można się przekonać, że to nie Warszawa jest najstarszym tworem miejskim, ale niektóre z jej współczesnych dzielnic, które zaczęły swój byt znacznie wcześniej, jako wsie lub osady.

Osadnictwo okolic Warszawy w połowie XIII wieku; źródło “Historia Warszawy”, M.M. Drozdowski, A. Zahorski.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.