Krakowskie Przedmieście – historia (cz. 1; koniec XIII – 1526)

Krakowskie Przedmieście od początku swego istnienia należało do najważniejszych ulic Warszawy. Najpierw jako droga dojazdowa do miasta, a następnie jako jego najbardziej reprezentacyjna ulica.

Zapraszam w podróż po historycznych dziejach tej wspaniałej ulicy. Ze względu na obszerność materiału, podzielimy tę historię na kilka okresów. Pierwszy z nich to czasy Księstwa Mazowieckiego, czyli od lokacji Warszawy, do śmierci ostatniego z książąt, w roku 1526.

Początki traktu

Czytając o historii Warszawy niejednokrotnie możecie natknąć się na informację, że miasto założono na “surowym korzeniu”. Czyli zaplanowano i zbudowano je od podstaw, w miejscu gdzie nie istniała wcześniej żadna osada. Planując miasto w ten sposób, z pewnością musiały istnieć jakieś przesłanki, by wybrać to konkretne miejsce na mapie, by tutaj właśnie miasto powstało. W przypadku Warszawy, jednym z czynników było położenie na przecięciu szlaków handlowych.

Ponadto, droga z północy na południe łączyła jedne z największych ówcześnie ośrodków miejskich Mazowsza: Zakroczym oraz Czersk. Po lokacji Warszawy i otoczeniu jej murem, trakt ten stał się główną ulicą miasta, noszącą miano Grodzkiej (ob. ul. Świętojańska), zaś na południe od Bramy Grodzkiej (później Krakowskiej), za murami miasta, była to droga prowadząca do Jazdowa i Czerska. Po jej obu stronach rozciągał się folwark, będący własnością książąt mazowieckich.

Gdy Warszawa zaczęła wyrastać na najważniejszy ośrodek życia tej części Mazowsza, do miasta zaczęli ściągać rzemieślnicy, kupcy i wielu innych. W związku z tym, że bramy miejskie otwierane były w konkretnym przedziale czasowym, przed bramą południową utworzył się plac postojowy (przed północną również). Wraz z dalszym wzrostem liczby przybywających do miasta ludzi, plac przejął również rolę targwiska, a że był początkiem drogi wiodącej do Czerska, zyskał miano Przedmieścia Czerskiego.

Plac przedmiejski

Podniesienie rangi Warszawy, na tle całego Mazowsza, dokonało się błyskawicznie, po przeniesieniu tutaj kolegiaty z Czerska. Miało to miejsce na początku XV wieku staraniem Janusza I Starszego, wielce zasłużonego dla miasta, księcia mazowieckiego. Mniej więcej w tym samym okresie rozpoczęła się parcelacja gruntów folwarku książęcego. Po zachodniej stronie drogi wydzielono kilkanaście długich i wąskich działek. Nadano je mieszczanom, którzy pobudowali tutaj swoje domy. Od strony skarpy rozciągały się natomiast ogrody, wzniesiono też kilka cegielni.

Od północy plac ograniczały mury obronne Starej Warszawy oraz zbudowany na moście gotyckim, wspomniany wcześniej, zespół bramy miejskiej, zwanej wówczas Bramą Grodzką. Pod murem piętrzyły się zbite na szybko z desek chaty, stragany, stoiska handlowe, itp.

Plac przedmiejski kończył się wówczas w połowie ob. skweru Hoovera, na wysokości ulicy Bednarskiej. Tam droga rozgałęziała się na dwie odnogi: zachodnią, będącą właściwą drogą do Czerska, oraz wschodnią, prowadzącą do włości i posesji proboszcza kolegiaty św. Jana (dzisiejsza architekatedra św. Jana na Starym Mieście). Okoliczne ogrody zostały nadane kanonikom tejże kolegiaty. Pomiędzy obydwoma drogami wydzielono kolejne działki, a południową pierzeję placu zajęły domki i jatki rzeźnicze.

W połowie XV wieku powstał pierwszy z monumentalnych obiektów przy Krakowskim Przedmieściu. Po wschodniej stronie placu, w niedalekiej odległości od murów miejskich, stanął wówczas murowany kościół i klasztor bernardynów. Wtedy plac zaczęto nazywać Przedmieściem Bernardyńskim. Oba to obiekty przetrwały do dnia dzisiejszego i choć po licznych przebudowach, stanowią dziś piękne świadectwo architektonicznego rozwoju miasta.

IMG_20200616_113316
Most gotycki przed Placem Zamkowym – jedyna pozostałość po zespole Bramy Krakowskiej, przez którą wjeżdżało się do Starej Warszawy od strony południowej.

Droga do Jazdowa i Czerska

Na dalszym odcinku drogi, rozciągał się wzdłuż niej folwark książęcy, ale i te grunty z czasem rozparcelowano. Książęta, zapewne powodowani jakimiś interesami z duchowieństwem, mającym wówczas ważną pozycję w społeczeństwie, nadawali im kolejne działki. O swą pozycję walczyli również mieszczanie, z których co majętniejsi, również takowe działki nabywali.

Przy ob. ulicy Karowej, zwanej wówczas drogą ku Wiśle lub Piekło, tam gdzie Hotel Bristol, swe włości posiadał np. burmistrz i malarz Starej Warszawy – Serafin. Tam gdzie Pałac Prezydencki grunty pod folwark otrzymał szpital św. Ducha, który funkcjonował przy ul. Piwnej, a zarządzany był przez augustianów.

Tereny ob. Uniwersytetu Warszawskiego pozostawały własnością książąt mazowieckich, którzy mieli tu swój podmiejski dwór, folwark, a poniżej skarpy zwierzyniec, gdzie udawali się uciechom polowań.

Końcowy fragment przedmieścia (ob. początek ulicy), po zachodniej stronie zajęła drewniana kaplica św. Krzyża wystawiona na początku XVI wieku, która dała początek istniejącemu do dziś, jednemu z najpiękniejszych kościołów Warszawy. Grunty położone w sąsiedztwie placu również trafiły w ręce duchowieństwa: mansjonarzy oraz wikariuszy kolegiackich. Ich place ciągneły się na północ aż do ob. ul. Królewskiej. Idąc dalej w kierunku miasta, po tej stronie ulicy mieściła się żupa solna oraz kolejne działki mieszczańskie, rozparcelowane na początku XVI wieku.

Zatem, aż do schyłku Księstwa Mazowieckiego (1526 rok) ulicę tworzyły: obszerny plac zwany Przedmieściem Bernardyńskim oraz droga do Czerska. Właścicielami gruntów byli książęta mazowieccy, duchowieństwo oraz bogatsi mieszczanie Starej Warszawy.

Warto zobaczyć

Chociaż omawiany okres zakończył się blisko 500 lat temu, a Warszawa w tym czasie została dwukrotnie zrównana z ziemią, szczęśliwie coś z tego okresu przetrwało do dziś.

Klasztor i kościół bernardynów

Dawny kościół bernardyński znany jest dziś pod nazwą kościoła św. Anny i zalicza się do najpiękniejszych kościołów Warszawy. Jego wygląd i wystrój jest wycieczką po wiodących stylach architektonicznych różnych epok. Poza klasycystyczną fasadą oraz barokowym wnętrzem, posiada także wątki gotyckie, które pamiętają czasy książąt mazowieckich.

Świątynia powstała w 1454 roku, dla sprowadzonych z Krakowa do Warszawy, przez Annę Fiodorównę, księżną mazowiecką, bernardynów i w swym pierwotnym kształcie odpowiadał dzisiejszemu prezbiterium i apsydzie z masywnymi szkarpami. Ta ostatnia jest ładnie wyeksponowana i widoczna, z pozycji poniżej Krakowskiego Przedmieścia, tj. z Trasy W-Z. Z oryginalnego kościoła zachowała się również wieża flankująca oryginalny szczyt, choć obecnie posiada późniejsze nakrycie.

W 1507 kościół i klasztor spłonęły, a w kolejnych latach dokonano rozbudowy obiektów. Kościół otrzymał wówczas halowy korpus nawowy, zaś dawny kościół stał się teraz prezbiterium. Ten układ świątyni przetrwał do dnia dzisiejszego.

W tym samym okresie powstały dwa skrzydła klasztorne. Do dzisiaj zachowało się tylko jedno z nich – wschodnie. Możemy podziwiać w partii jego murów rekonstruowane wątki gotyckie, ale również oryginalne szkarpy. Najcenniejszy jest jednak zespół sklepień kryształowych. Jedyny zachowany w Warszawie, a jednocześnie jeden z najbogatszych w całej Europie Środkowej.

Skrzydła klasztoru oraz wspomniany wcześniej kościół, jako jedyne zachowane obiekty na Krakowskim Przedmieściu, przypominają nam o południowym przedmieściu Warszawy, czasów Księstwa Mazowieckiego.

IMG_20200616_114121
Gotyckie wątki (rekonstruowane) w przyziemiu wschodniego skrzydła dawnego klasztoru.

IMG_20200616_114141
Gotycka wieża flankująca rozbudowany w XVI wieku kościół.

IMG_20200616_132229
Gotycka apsyda – oryginalny kościół (nieco zmieniona, m.in. zamurowane okna).

IMG_20200616_114307
Korytarz wschodniego skrzydła klasztoru – z zachowanym, oryginalnym układem pomieszczeń.

IMG_20200616_114236
Jedno z kryształowych sklepień we wschodnim skrzydle dawnego klasztoru.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.