książę Janusz I Starszy

Czy zastanawiałeś się kiedyś, jak do tego doszło, że Warszawa pozbawiła Kraków stołeczności? Albo sięgając nieco bardziej wstecz, komu zawdzięcza taką rangę na Mazowszu, że król Zygmunt III uczynił ją stolicą? By odpowiedzieć na to drugie pytanie, trzeba cofnąć się do przełomu XIV i XV wieku. To dobry moment, aby dowiedzieć się, kim był Janusz I Starszy.

Janusz I Starszy – książę Mazowsza

Nawet średnio zorientowani w historii ludzie, skojarzą rozkwit Warszawy z takimi władcami, jak: Zygmunt III Waza, Stanisław August Poniatowski, a część nawet dorzuci tam (niepotrzebnie) Jana III Sobieskiego. Tylko, że oni przyszli na gotowe. Może poza Zygmuntem III. Od niego w sumie zaczęła się zabawa Warszawy w stolicę kraju.

Tak do końca XIV wieku Warszawa niespecjalnie wyróżniała się na tle innych miast Mazowsza. Płock ją deklasował. Sochaczew, Zakroczym, Czersk były ośrodkami większymi. Jednak pewien książę, a dokładnie Janusz I Starszy, postanowił odmienić jej los. Dokończył okrążenie miasta linią murów oraz jego ufortyfikowanie, przeniósł kolegiatę z Czerska do kościoła św. Jana, tym samym podniósł jego rangę, a przede wszystkim zbudował Dwór Wielki – zaczątek przyszłego Zamku Królewskiego. To najważniejsze z dokonań księcia w Warszawie. To jego decyzje uczyniły Warszawę najważniejszym miastem Mazowsza Wschodniego.

Kim był książę Janusz I Starszy?

Odpowiedzmy sobie w ogóle na pytanie, skąd się książę Janusz I Starszy wziął? Otóż, został spłodzony przez księcia mazowieckiego Siemowita III i Eufemię, księżniczkę śląską, córkę księcia opawskiego z rodu Przemyślidów. W którym roku? Nie wiadomo. Wtedy dzieci często nie dożywały kilku lat, ze względu na poziom medycyny i nikt nie kłopotał się by zapisywać ich daty urodzenia. Przyjmuje się jednak, że było to około roku 1346.

Książę już jako młodzieniaszek przygotowywał się do roli władcy na dworze króla Kazimierza Wielkiego. W roku 1374, jeszcze za życia swego ojca, otrzymał wraz z bratem część ziem mazowieckich. Jemu przypadły ziemie: warszawska, ciechanowska, zakroczymska i wiska. Chociaż ojciec w dalszym ciągu posiadał władzę zwierzchnią nad całym Mazowszem.

Książę Janusz I Starszy (wówczas jeszcze bez przydomka) zaczął szybko tworzyć i organizować aparat władzy oraz zespół zaufanych doradców. Po śmierci ojca Siemowita III, w 1381 objął na wydzielonych ziemiach władzę całkowitą. Zdążył jeszcze zamienić z bratem ziemię wiską za czerską.

Zasługi dla Mazowsza

W wyniku unii Polski z Litwą i skupieniu na głównym wrogu w postaci Krzyżaków, książę rozpoczął budowę umocnień na granicy swego księstwa. Jemu to Mazowsze zawdzięcza budowle, które jeszcze dziś możemy oglądać (niestety już jako ruiny):

  • zamek w Czersku
  • ruiny zamku w Rawie Mazowieckiej
  • ruiny zamku w Liwie
  • zamek w Ciechanowie

Jednym tchem wymienię pozostałe zasługi dla Księstwa Mazowieckiego: rozwój gospodarczy (handel z miastami Hanzy) i zwiększenie eksportu, rozwój osadnictwa poprzez zasiedlanie północnych i wschodnich terenów księstwa, rozbudowa sieci parafialnej oraz lokowanie miast na głównych szlakach komunikacyjnych. Ponadto aktywizował zaplecze wiejskie i nadawał ziemie drobnemu rycerstwu, co zwiększało zarówno możliwości obronne tych terenów, jak i powiększeniu wpływów do budżetu.

Proszę sobie wyobrazić, że gdy książę Janusz I Starszy obejmował rządy w Księstwie Mazowieckim, prawo miejskie na Mazowszu Wschodnim miało jedynie kilka miast. Do końca jego rządów, lokację otrzymały kolejne 24 miasta. W ponad połowie tych miast znajdowały się zamki lub dwory książęce. Można by rzecz, że czas spędzony na dworze Kazimierza Wielkiego nie był stracony.

Budowa tychże miejsc wiązała się z jeszcze jedną cechą zarządzania państwem przez władcę. Był to objazdowy charakter i sprawowanie rządów tam, gdzie książę w danej chwili przebywał. Pobudzało to życie w każdym z ośrodków, do których przybywał. W tych miastach zamieszkiwał w zbudowanych przez siebie dworach lub zamkach i tak to się kręciło. 🙂

IMG_20201006_143732
Objazdowy charakter rządów Księcia I Janusza. Źródło: Małgorzata Wilska – “Książę Janusz Starszy”.

Kończąc opis miejsc na Mazowszu ufundowanych przez księcia, to jeszcze warto wspomnieć o trzech zachowanych obiektach:

  • Kościół Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Ostrołęce (przebudowany w stylu baroku w XVII wieku)
  • Kościół św. Anny w Różanie
  • Kościół Najświętszej Maryi Panny w Nowogrodzie (spłonął pod koniec XVIII wieku, odbudowany w XIX w innej szacie)

Zasługi dla Warszawy

Jeżeli chodzi zaś o samą Warszawę, to jak wspomniałem na wstępie, tutaj książę Janusz I Starszy również zrobił niemało. Jakby nie patrzeć, uczynił Warszawę najważniejszym ośrodkiem Mazowsza Wschodniego. Złożyło się na to kilka kwestii.

Otoczenie Warszawy murem obronnym

Najpierw zrobił to, co mógł zrobić jako strateg wojskowy: nakazał dokończyć budowę murów miejskich. W zasadzie to wydał mieszkańcom przywilej, zwalniając ich z podatków na okres ośmiu lat, wzamian za dokończenie budowy murów, które etapami były wznoszone już od I połowy XIV wieku.

I tak Warszawa została zamknięta dookoła murem. Wraz z nim powstała Wieża Marszałkowska, po której dziś pozostał już tylko fundament. Muru od strony Wisły też już niestety nie uświadczymy. Sokole oko ujrzy tylko gdzeniegdzie jego fragmenty.

IMG_1705
Zachowany fragment murów od strony Wisły oraz fundamenty Wieży Marszałkowskiej.

Na początku XV wieku książę podjął dwie najważniejsze decyzje dla przyszłości Warszawy:

Budowa Dworu Wielkiego

Po pierwsze zadecydował, że w Warszawie powstanie główna rezydencja księcia – Dwór Wielki (łac. Curia Maior).

W ten sposób, na terenie dawnego grodu warszawskiego, powstał okazały, piętrowy gmach. Posiadający trzy kondygnacje gotycki budynek, służył jako mieszkanie dla księcia i jego rodziny. Ale nie tylko. Bo przecież odbywały się tu spotkania z doradcami książęcymi, sądy książęce, przyjmowano także gości (np. w 1422 gościł tu król Władysław Jagiełło). W tym miejscu znajadowała się również kancelaria księcia, a w piwnicach zapasy piwa, wina i żywności. Istniejącą Wieżę Wielką wkomponowano w obręb tego budynku, a po drugiej stronie zbudowano drugą wieżę, tzw. Okrągłą.

Cały ten kompleks został wykorzystany podczas budowy znanego nam obecnie Zamku Królewskiego, powstałego z inicjatywy króla Zygmunta III Wazy. Dwór Wielki to dzisiejsze skrzydło południowo-wschodnie. Wchodząc na dziedziniec Zamku, możesz z grubsza zorientować się, jak wyglądał dom księcia. Przynajmniej w części zdobienia fasady. Zaś dzisiejsza Wieża Władysławowska, to niegdysiejsza Wieża Okrągła. Oczywiście po przebudowie…

zamek królewski 2017 (2)
Z prawej strony fasada dawnego Dworu Wielkiego, a po środku Wieża Zygmuntowska, czyli dawna Wieża Okrągła. Oba obiekty powstały z inicjatywy Janusza I Starszego.

Przeniesienie kanoników z Czerska

Drugą, tak bardzo istotną decyzją dla Warszawy, było przeniesienie kanoników z Czerska. Jak wiadomo, kościół posiadał o wiele większą władzę aniżeli dzisiaj. Ponadto uczeni, doradcy, pracownicy kancelarii, w dużej mierze rekrutowali się właśnie ze środowisk kościelnych. Nie inaczej było w przypadku księcia Janusza. Ludzi do swej kancelarii zatrudniał właśnie od kanoników.

W 1402, pomimo protestów biskupa poznańskiego, książę wywalczył u samego papieża, zgodę na utworzenie kolegiaty w Warszawie. Skupiło to środowisko kościelne wokół miasta i dało mu kolejny bodziec do rozwoju. Kanonicy otrzymali działki na tyłach kościoła św. Jana. W ten sposób utworzył się placyk Kanonie. Ponadto zostali uposażeni ogrodami, już za murami miejskimi, na dzisiejszym Krakowskim Przedmieściu.

DSC02379
Archikatedra św. Jana – widok współczesny.

Inne decyzje

Warto dodać, że jeszcze pod koniec XIV wieku, na wniosek księcia, rozbudowano kościół św. Jana do współcześnie nam znanych rozmiarów. Nie wiemy jednak, jak wyglądał, gdyż nie zachowały się żadne rysunki. Obecna fasada jest projektem powojennej odbudowy.

Poza tym książę Janusz I Starszy obdarował hojnie kościół darami: psałterzami, mszałami. Wiemy też o cierniu z korony Zbawiciela umieszczonym w drogocennym, złotym relikwiarzu.

W 1413 roku rozszerzył prawa miejskie Warszawy i zobowiązał mieszczan do całkowitego obwarowania miasta podwójnym murem, ale to dokonało się już nieco później, po jego śmierci.

Za panowania księcia za przedmieściem Freta ukształtowało się drugie miasteczko. Mowa o Nowej Warszawie, która uzyskała prawo lokacyjne od księcia. Zaś z fundacji jego żony – Anny Danuty – powstał kościół Najświętszej Maryi Panny w tymże miasteczku. Dziś Nową Warszawę znamy pod nazwą Nowego Miasta, które poza ukształtowaniem przestrzennym Rynku i siatką ulic nie ma nic wspólnego z przedwojennym odpowiednikiem.

Janusz I Starszy – upamiętnienia

Książę Janusz I Starszy zmarł w roku 1429 w Czersku. Zgodnie z jego wolą został pochowany w krypcie kolegiaty św. Jana. Dziś symboliczny sarkofag zawiera szczątki Janusza oraz jego syna Bolesława i można go oglądać zwiedzając kryptę archikatedry przy ul. Świętojańskiej.

Czy książę zachował się w pamięci Warszawiaków? Można powiedzieć, że tak, chociaż słabo. Patronem ulicy w Warszawie został dopiero w roku 1921. Dziś ulica księcia Janusza znajduje się na Kole, w dzielnicy Wola. W 2020 roku jedna z nowo otwartych stacji warszawskiego metra otrzymała nazwę Księcia Janusza.

Ale czy możemy umówić o upamiętnieniu z prawdziwego zdarzenia? Do dziś, ten ogromnie zasłużony dla rozwoju Warszawy i całego Mazowsza władca, nie doczekał się w stolicy pomnika. Możemy być za to wdzięczni miastu Garwolin, które w 2013 roku, wystawiło pomnik księciu Januszowi. Wszakże było to jedno z 24 miast lokowanych przez księcia za jego rządów.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.