Mury obronne średniowiecznego miasta

Paradoksem jest, że zniszczenia Warszawy po Powstaniu Warszawskim wyeksponowały nam dawno zapomniany zabytek miejski, jakim są mury obronne Warszawy. Zabudowywane kamienicami już od XVII/XVIII wieku, odsłonięte w trakcie walk i częściowo odbudowane po wojnie, dziś tworzą wraz z całym Starym Miastem, obiekt Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Geneza murów miejskich

Na wstępie zaznaczę, że wszelkie rozważania dot. okoliczności, terminów i postaci związanych z budową murów miejskich są czysto hipotetyczne, gdyż nie zachowały się żadne dokumenty, które wyjaśniałyby wprost, kto zlecił i na który rok datowane jest zakończenie prac nad okalaniem miasta murem. Informacje przynoszą nam jedynie badania archeologiczne i analizowanie tła historycznego w danych okresach Królestwa Polskiego oraz Księstwa Mazowieckiego. Najstarszym zachowanym dokumentem mówiącym o murach Warszawy są Akta Procesu Warszawskiego z roku 1339. Cześć historyków twierdzi jednak, że użyte tam stwierdzenia, mogły się odnosić jedynie do wału ziemnego, a nie muru z cegieł. Biorąc pod uwagę fakt, że lokację Warszawy na prawie chełmińskim przyjmuje się na rok ok. 1290, obwarowanie miasta murami przed rokiem 1339, a więc w niespełna 50 lat od jej założenia, wydaje się okresem zbyt krótkim. Szczególnie gdy weźmiemy pod uwagę fakt, że Płock, pełniący ważniejszą funkcję w Księstwie Mazowieckim, aniżeli Warszawa, murów jeszcze nie miał. Bezpiecznie więc będzie przyjąć, że mury zaczęły powstawać około połowy wieku XIV.

Mury obronne Warszawy

Etapy budowy

Na podstawie badań archeologicznych, przyjmuje się, że wewnętrzny pierścień murów budowany był w trzech etapach. Czwarty etap to budowa zewnętrznego pierścienia murów.

Etap I

Przyjmuje się, że na pierwszym etapie obwarowania miasta murem, przebito dwie bramy: od zachodu Bramę Dworzan (późniejsza Krakowska) oraz na północy Bramę Mieszczan (późniejsza Łaziebna, Nowomiejska). Ufortyfikowano teren grodu książęcego, stawiając Wielką Wieżę (Grodzką) i wieżę Żuraw (obie na terenie dzisiejszego Zamku Królewskiego). Na pewno powstał też pierwszy odcinek muru z cegły od zabudowań książęcych do ulicy Piekarskiej. Ten najstarszy zachowany fragment ma ganek wsparty na ostrołukowych arkadach i głęboko osadzone fundamenty kamienne. Pozbawiony jest natomiast baszt. Mury te powstały właśnie, mniej więcej w połowie XIV wieku. Budowa ta łączona jest z Księciem Trojdenem lub Siemowitem III.

Mury obronne Warszawy

Etap II

Drugi etap powstawania murów zakończył się przed rokiem 1379. Ten odcinek obejmuje przedłużenie wcześniejszego muru do Bramy Nowomiejskiej i dalej, aż do skarpy nad Wisłą. Na tym etapie powstały baszty rozmieszczone, co około 50 m, które były pierwotnie otwarte od strony miasta, zapewne wtedy stanęła też Wieża Marszałkowska.

Mury obronne Warszawy

Etap III

Ta część powstała na pewno po roku 1379. Wiemy to z innego zachowanego dokumentu, właśnie z roku 1379, wystawionego przez Księcia Janusza I Starszego, mówiącego o zwolnieniu mieszczan z podatków, a także innych przywilejów w zamian za zbudowanie dalszych partii muru. Na tym etapie powstał mur okalający miasto od strony skarpy, ciągnący się od Wieży Marszałkowskiej do Zamku książęcego, a dokładnie do Bramy Żuraw, która prowadziła z miasta na teren Zamku. Nadbudowano istniejące baszty, a także przebudowano krótki odcinek muru przy Placu Zamkowym (który wtedy jeszcze placem nie był). Dodatkowo przebito tzw. Bramę Gnojną, prowadzącą na miejskie wysypisko śmieci, tj. Gnojną Górę, która dziś zaadaptowana jest na punkt widokowy na Wisłę i prawą stronę miasta.

Zakończone w ten sposób prace, oplotły pierścieniem murów (wewnętrznym) całą Starą Warszawę. Całkowita długość murów wyniosła ok. 1200 metrów. Mur miał wysokość 8 m, zwieńczony był chodnikiem oraz krenelażem, który zapewniał zarówno funkcje obronne, jak i odpowiednie pozycje strzeleckie.

Etap IV

Ten etap to budowa zewnętrznego pierścienia murów, a konieczność jego wzniesienia podyktowana była rozwojem broni palnej. Cały mur zewnętrzny został zbudowany w jednym czasie, a miało to miejsce ok. połowy wieku XV. Przyjmuje się, że za panowania Konrada III Rudego. Mur ten również o wysokości 8 m postawiony został niżej niż jego starszy odpowiednik, umożliwiając strzelanie z obydwu konstrukcji jednocześnie. Dodatkowo przed murem wydrążona została fosa. Po jego zbudowaniu, Warszawa stała się jednym z nielicznych miast, które w Polsce uważane były za dobrze ufortyfikowane.

Mury obronne Warszawy

Barbakan

Rozbudowa murów

Dalsza rozbudowa murów miała miejsce, już po śmierci ostatnich Książąt Mazowieckich i włączeniu Starej Warszawy do Korony Polskiej. Najważniejszym obiektem (i tu znamy już konkretną datę budowy) był wzniesiony w roku 1548, Barbakan. Jego projektantem był najprawdopodobniej Jan Baptysta z Wenecji, a wzniesiony został przed Bramą Nowomiejską, nad fosą. Kolejne zmiany przynosi rok 1560. Wtedy to wzniesiono na osi Kamiennych Schodków wieżę bramną, zwaną Furtą Białą. Pod koniec XVI wieku od strony ulicy Dunaj, przebito kolejną furtę, tj. Poboczną, a na początku XVII wieku dostawiono przed Barbakanem, tzw. trzecią Bramę Nowomiejską w formie arkady, zamykającej ulicę o tej nazwie. 

Mury obronne Warszawy

Rozbiórka murów

W roku 1704 podczas wojny północnej, mury miejskie po raz ostatni wykorzystane zostały w charakterze obronnym. W związku z rozwojem artylerii, stały się przestarzałą formą obrony, a ponadto miasto zaczęło coraz śmielej rozwijać się poza obszar murów. Zaczęto więc traktować je jako element budowlany i na ich ścianach wznoszono kamienice. Z czasem zostały całkowicie wchłonięte przez miejską zabudowę. Jeszcze w XVII wieku obie bramy: Krakowska i Nowomiejska, zostały przebudowane na lokale mieszkalne, by finalnie zostać rozebrane. Brama Nowomiejska rozbierana była etapami, od początku XVIII do końca XIX wieku, Brama Krakowska w latach 1808-1818, w związku z regulacją Placu Zamkowego. Bramę Poboczną rozebrano na przełomie XVIII/XIX wieku, a Bramę Gnojną w latach trzydziestych XIX wieku. Pozostałości tej bramy zostały odkryte w roku 1956 i dzisiaj możemy oglądać ten pięknie zachowany fragment na ulicy Celnej, wkomponowany w kamienicę Rynku Starego Miasta. Warto też wspomnieć, że z biegiem czasu i Barbakan posłużył za ścianę, na której osadzono nowy budynek, jego połowę od strony ulicy Podwale zburzono całkowicie.

Odbudowa murów

Po II Wojnie Światowej odbudowując Stare Miasto, postanowiono przywrócić jego średniowieczny charakter. Było to możliwe, dzięki znacznym zniszczeniom wojennym, które przyniosły kres zabudowie, opartej na murach miejskich, częściowo je odsłaniając. Odbudowano niemalże cały obwód murów, pomijając tą część, która stała wcześniej od strony Wisły. Tam jedynie miejscami zaznaczono ich przebieg. Część murów celowo odbudowano na mniejszej wysokości, aby powiększyć walory turystyczne Starego Miasta. Odbudowano natomiast w całości Barbakan, a podczas prac związanych z odbudową Zamku Królewskiego, w roku 1977 odkryto stary most ceglany, który prowadził do Bramy Krakowskiej w czasach średniowiecza. Most ten możemy podziwiać dzisiaj przy Placu Zamkowym. 

Most gotycki

Mury obronne Warszawy

Mury obronne dziś

Spacerując dziś Międzymurzem, podzielonym na dwa odcinki, nazwane od autorów odbudowy Warszawy po II WŚ: Jana Zachwatowicza oraz Piotra Biegańskiego, warto zwrócić uwagę na kilka rzeczy. Na pewno będzie to najstarszy fragment murów z gotyckimi arkadami przy ulicy Rycerskiej. Stare fundamenty murów znajdziemy także wyeksponowane w Centrum Interpretacji Zabytku, przy ulicy Brzozowej. Następnie wspomniane wcześniej: Barbakan, most gotycki na Placu Zamkowym i dawna część bramy na ulicy Celnej. Przy ulicy Wąski Dunaj znajduje się jedyna kamienica pozostała między miejskimi murami. Od Barbakanu aż do końca murów, w kierunku Wisły, możemy przejść się dawnym chodnikiem murów zewnętrznych. Na jego końcu znajduje się fragment dawnej Wieży Marszałkowskiej, obecnie punkt widokowy na Wisłę i Nowe Miasto. Ponadto na murze zewnętrznym znajdziemy kilka tablic upamiętniających różne osoby i wydarzenia, a w samym otoczeniu murów wiele interesujących pomników.

Mury obronne Warszawy

Barbakan

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.