Mury obronne Warszawy – historia

Jednym z czynników decydujących w średniowieczu o prestiżu i powadze miasta, były niewątpliwie mury obronne, które okalały dane miasto. Jedno wynikało z drugiego. Mury wznoszono by chronić, ważny z punktu widzenia regionu, ośrodek miejski. Jednocześnie otoczenie miasta murem, podnosiło jego prestiż i znaczenie w regionie.

Pierwsze dokumenty, które wzmiankują mury obronne Warszawy to akta procesu krzyżackiego, odbywającego się przed sądem papieskim. Było to w roku 1339, zaś samo wydarzenie pozwoliło po raz pierwszy wypłynąć Warszawie na szerokie wody historii. No ale po kolei.

Geneza i chronologia

Intrygującą rzeczą jest, że ze względu na brak materiałów źrodłowych, tak do końca nie wiemy, dlaczego właśnie Warszawa uzyskała mury jako pierwsza na Mazowszu. Nie była przecież, ani najważniejszym ośrodkiem administracji książęcej, ani też kościelnej. Tak w ogóle, większości rzeczy, jeżeli chodzi o wczesną historię miasta, musimy się domyślać lub wnioskować na podstawie badań archeologicznych i porównań z innymi ośrodkami funkcjonującymi w tamtym okresie.

W każdym razie to Czersk był ośrodkiem władzy książęcej, a Płock kościelnej, gdyż rezydował tam biskup. W tym ostatnim mieście mury rozpoczęto wznosić w 1353 roku. Jako ciekawostkę dodam, że Czersk murów nigdy się nie doczekał, gdyż stracił na znaczeniu, właśnie kosztem Warszawy. Zaś trzecim miastem z murami na Mazowszu został Pułtusk (początek budowy w 1508 roku).

Dlaczego zatem Warszawa? Miała idealne położenie geograficzne. Założono ją na skrzyżowaniu szlaków: północ-południe / wschód-zachód. Ponadto leżała nad brzegiem Wisły, mającej ogromne znaczenie dla handlu z miastami północy: Chełmnem, Gdańskiem, Elblągiem oraz Toruniem. Przyjmuje się, że to właśnie budowniczowie z tego ostatniego miasta, pomagali wznosić mury obronne Warszawy. Wnioski te wysunięto na podstawie podobieństw w budowie muru. Na Wiśle, na tym odcinku, funkcjonowały dodatkowo wygodne przeprawy.

Historycy są zgodni w tym, że mury powstały w czterech etapach, choć w jakich latach i za którego władcy – tu już zdania są podzielone. Z pewnością mur zastąpił usypany wcześniej wał ziemny. Pamiątką po nim jest nazwa ulicy Podwale. Osobiście jestem zwolennikiem teorii z XIX i początku XX wieku, stwierdzających istnienie osady-targowska Warszawy już w połowie XIII wieku. Sądzę zatem, że i mury powstawały w zaproponowanym przez historyków, wcześniejszym okresie. Możecie jednak dodać sobie te kilkadziesiąt lat więcej do przedstawionych niżej dat, idąc tokiem myślenia innych badaczy. Wszakże jak wspomniałem wcześniej, nic nie jest pewne, jeżeli chodzi o pierwsze etapy rozwoju Warszawy.

IMG_1816
Rekonstrukcja obwarowań wałem ziemnym Warszawy; rysunek z książki “Szkice Staromiejskie”

Etap I

Zastąpienia wału ziemnego murem miejskim, mógł podjąć się jako pierwszy, książę Trojden I panujący w latach 1313-41. W wał ziemny otaczający dwór książęcy wbudowano Wielką Wieżę (zwaną również Grodzką, do dziś zachował się jej najniższy poziom). Od niej odchodził mur, przecinający współeczny Plac Zamkowy, a tam gdzie dziś odsłonięty arkadowy most gotycki wzniesiono Bramę Dworzan (zwaną później Krakowską). Od tej bramy mur ciągnął się łukiem wokół miasta, dochodząc do wylotu ul. Wąski Dunaj. Na dalszym odcinku pozostał wał ziemny, w który wkomponowano drugą murowaną bramę miejską – Bramę Mieszczan (zwaną także Łaziebną lub Nowomiejską).

Etap II

Podczas prac na tym etapie dokończono odcinek północno-zachodni, łącząc mur dochodzący do Dunaju z Bramą Mieszczan i przedłużając go do skarpy wiślanej. Powstały również baszty obronne, jak np. baszta rycerska (zachowana do dziś), czy wieża na Szerokim Dunaju, która przepuszczała do miasta pod swoją konstrukcją strumień zwany Dunajem. Wszystkie te prace wykonano za panowania Kazimierza lub Siemowita III.

IMG_1817
Rekonstrukcja murów Warszawy po zakończeniu etapu II; rysunek z książki “Szkice Staromiejskie”

Etap III

Zakończenia budowy wewnętrznego pierścienia murów podjął się najzacniejszy (z punktu widzenia rozwoju Warszawy) z władców Mazowsza – Janusz I Starszy. W 1379 roku wydał przywilej dla mieszczan, zwalniający ich z opłat podatkowych na okres 8 lat, w zamian za zrealizowanie jego planu obwarowania miasta, obejmującego mury obronne Warszawy.

Zgodnie z tym planem, całe miasto miało zostać finalnie otoczone murem. Jako punkty styku wyznaczono Wieżę Wielką oraz Bramę Żuraw, która prowadziła z terenu zamku do miasta. Podjęto się przebudowy bram miejskich, nadbudowy baszt, przebudowy starych odcinków. Jednak co najważniejsze, na końcu odcinka dawnego muru przy skarpie, wybudowano okrągłą Wieżę Marszałkowską, wysoką na ok. 25 metrów. Zaś od niej, skosem po skarpie, pociągnięto mur do wspomnianej Bramy Żuraw. Na wysokości ulicy Celnej powstała Brama Gnojna, prowadząca na ówczesne wysypisko śmieci zwane Górą Gnojową.

W ten sposób miasto zostało w pełni ufortyfikowane, posiadało wewnętrzny pierścień murów obronnych o długości 1200 metrów i wysokości ok 8 metrów. Mur został zwieńczony chodnikiem i krenelażem, który dodatkowo zwiększał jego możliwości obronne.

IMG_1818
Rekonstrukcja murów Warszawy po zakończeniu etapu III – wewnętrznego pierścienia murów; rysunek z książki “Szkice Staromiejskie”

Etap IV

Tutaj nie ma wątpliwości. Zewnętrzny mur wzniesiono za jednym zamachem, za panowania Konrada III Rudego (1463-1503). W ten sposób powstał podwójny system murów, za wyjątkiem muru na skarpie – od strony Wisły, gdzie pozostał mur pojedynczy. Odległości między murami wynosiły od 9 do 14 m. Dodatkowo po zewnętrznej stronie nowego muru wybudowano 12 lub 13 półokrągłych baszt, a na dwuprzęsłowym moście zbudowano przedbramię Bramy Dworzan. Projekt zaś zwieńczyła fosa wykopana po zewnętrznej stronie murów, w którą wpuszczono wodę z okolicznych strumieni. Cała ta inwestycja była odpowiedzią na upowszechnienie się broni palnej.

di91646_1(p)
Makieta z wystawy “Warszawa wczoraj, dziś, jutro” przedstawiająca pełny zarys murów średniwoiecznej Warszawy; Muzeum Narodowe 1938-39; cyfrowe.mnw.art.pl

Dalsze prace

Po przyłączeniu Mazowsza w granice Korony, nie zapomniano o potrzebie utrzymania fortyfikacji w dobrym stanie. W 1548 roku powstał Barbakan, który zaprojektował prawdopodobnie Jan Baptysta z Wenecji. Kilkanaście lat później na wysokości Kamiennych Schodków przebito Furtę Białą (zwaną też Rybacką) prowadzącą nad Wisłę. Zaś w 1603 roku w murze od strony Wąskiego Dunaju przebito przejście i zbudowano tu Bramę Poboczną. Nie licząc budowy kolejnej bramy przed Barbakanem w XVII wieku, zamykającej oś ulicy Nowomiejskiej na wysokości kościoła św. Ducha, na tym zostały zakończone wszelakie prace. W ten sposób mury obronne Warszawy zyskały swój ostateczny wygląd.

Utrata znaczenia i rozbiórki

Już na przestrzeni XVII wieku, w związku z ciasnotą w obrębie miasta i brakiem działek budowlanych, zaczęto wykorzystywać mury obronne Warszawy, jako przestrzeń mieszkalną. Bramy: Krakowską i Nowomiejską nadbudowano i przeznaczono na domy mieszkalne. Pierwsze zniknęły uliczki przymurne, do których przedłużano zabudowę, a wkrótce same mury posłużyły jako budulec i ściany konstrucyjne nowych kamienic.

Mury obronne Warszawy po raz ostatni pełniły swoją funkcję, w czasie wojny północnej w 1704 roku. Wzrost znaczenia artylerii sprawił, że ta forma obrony stała się przestarzała i nie była w stanie powstrzymać napastników.

Od początku XVIII, aż do końca XIX wieku rozbierano etapami Bramę Nowomiejską. Na przełomie XVIII i XIX wieku zniknęła Brama Poboczna. W latach 1808-15, gdy postanowiono uporządkować teren przed Zamkiem Królewskim, zaplanowany nowy plac – Plac Zamkowy. Wtedy to rozebrano kamienice i mury od Wieży Wielkiej do Bramy Krakowskiej oraz samą bramę. Ostatnia dokonała żywota Brama Gnojna, rozebrana w latach 30. XIX wieku, wraz z poszerzaniem ulicy Celnej.

Wszystkie pozostałe mury, wieże i baszty zostały wchłonięte przez kamienice i do lat 30. XX wieku, tylko gdzieniegdzie dało się odszukać ich zarys. Barbakan też z czasem też zabudowano, tj. zabudowano w połowie, a drugą połowę całkowicie rozebrano.

Wieza_marszalkowska
Wieża Marszałkowska na akwareli Vogla; źródło: pinakoteka.zascianek.pl

Brama_poboczna
Brama Poboczna na akwareli Vogla; źródło: pinakoteka.zascianek.pl

Barbakan i baszta prochowa 1785; fotopolska.eu
Baszta Prochowa i fragment Barbakanu na akwareli Vogla; źródło: fotopolska.eu

Rekonstrukcja murów

Pierwsze starania dot. odsłonięcia i wyeksponowania zabytkowych murów, powstały jeszcze przed II wojną światową, za prezydentury Stefana Starzyńskiego. Wtedy to wykupiono i zlikwidowano pomniejsze budynki od strony Nowego Miasta, eksponując mury. Dalsze prace miały objąć rekonstrukcję Barbakanu, jednak przerwała je wojna.

Paradoksalnie, powstanie warszawskie, po którym Warszawa stała się morzem gruzów, dało również możliwość odtworzenia murów miejskich w całości. Choć kamienice runęły, to silnej średniowiecznej konstrukcji nie udało się zburzyć niemieckim bombom. Na wielu odcinkach mury przetrwały w całości lub chociaż do połowy. Podczas odbudowy Starego Miasta podjęto decyzję, że kamienice od strony Podwala i w międzymurzu nie będą odbudowywane. Postawiono też na odtworzenie uliczek przymurnych. Ze względu na walory turystyczne Plac Zamkowy pozostawiono w oryginalnej formie, bez odtwarzania Bramy Krakowskiej i muru prowadzącego do Wieży Wielkiej. Nie zdecydowano się także odtwarzać Bramy Nowomiejskiej, Pobocznej, ani furt od strony Wisły, gdzie zrezygnowano całkowicie z odbudowy muru.

W roku 1977 podczas prac rekonstrukcyjnych Zamku Królewskiego i regulacji Placu Zamkowego natrafiono na średniowieczny most gotycki. To dzięki tym wykopaliskom wiemy więcej o konstrukcji bramy. Most zaś od tamtej pory cieszy oko Warszawiaków.

IMG_1821
Widok na odtworzone mury staromiejskie w latach 30. XX wieku, w tle tzw. Kamienica Gdańska (do jej wzniesienia użyto ściany Barbakanu); fotografia z książki “Szkice Staromiejskie”

IMG_1822
Widok z Podwala na Kamienicę Gdańską i most przęsłowy pod Barbakanem – 1945 rok; fotografia z książki “Szkice Staromiejskie”

Wszystkich, którzy poznali historię murów obronnych, zachęcam również do spaceru wzdłuż murów Starej Warszawy. Więcej na ten temat w tym artykule.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.