Natura i parki

Wbrew opinii jaką zdarza się słyszeć, jakoby Warszawa była ‘zabetonowanym’ miastem, to na tle pozostałych europejskich stolic wygląda całkiem nieźle. Wydaje się, że ludzie oceniają stolicę przez pryzmat ścisłego centrum, gdzie rzeczywiście miasto mogłoby bardziej „oddychać”.

Na początku 2019 roku firma Compare the market stworzyła ranking najbardziej zielonych stolic Europy. Warszawa zajęła 18 miejsce na 25 możliwych, jednakże tą pozycję zawdzięcza przede wszystkim zanieczyszczeniu powietrza, zagęszczeniu aut i godzinom spędzonym w korkach. Gdyby spojrzeć na wskaźnik ‘tereny zielone’, to tutaj mamy już całkiem niezły wynik, zamykając pierwszą dziesiątkę.

Gdzie zatem warto udać się w Warszawie, aby poobcować z naturą lub zrelaksować się pośród założeń parkowych i ogrodowych?

Parki Warszawy

W Warszawie znajduje się 88 parków o łącznej powierzchni 930,2 ha, co stanowi około 2% powierzchni miasta. Jedynie dwie dzielnice Warszawy nie posiadają żadnego parku, ale mowa tu o Wesołej i Rembertowie, których większą część porastają lasy.

Historia założeń parkowych w Warszawie sięga już XVII wieku, ale w odległych czasach były one nazywane ogrodami, a nie parkami. Szczęśliwie przetrwały do dnia dzisiejszego, choć zawirowania wojenne na przestrzeni wieków, pozbawiły je starego drzewostanu. Przez kolejne dziesięciolecia zakładano kolejne parki na terenach włączanych do terenu miasta. Do najchętniej odwiedzanych przez Warszawiaków należą:

Łazienki Królewskie (76 ha, Śródmieście) – najpiękniejszy park Warszawy, a zarazem jedno z miejsc, które powinien zobaczyć każdy turysta. Jest to największy, a zarazem jeden z najstarszych parków w mieście (XVIII wiek). Powstał na wniosek króla Stanisława Augusta, jako założenie przy jego letniej rezydencji. Na jego terenie znajduje się wiele wspaniałych budowli w stylu klasycystycznym (m.in. pałac na wyspie), pomników, rzeźb, a także ogrody w stylach francuskim, włoskim, angielskim czy modernistycznym.

Ogród Saski (15,49 ha, Śródmieście) – pierwszy publiczny park miejski, udostępniony mieszkańcom miasta w roku 1727, a zarazem drugi najstarszy w Warszawie. Jest częścią Osi Saskiej, a powstał jako przypałacowy ogród nieistniejącego już Pałacu Saskiego. Dziś jego perspektywę zamyka Grób Nieznanego Żołnierza oraz przepiękna fontanna w stylu empire.

Park Skaryszewski (49,56 ha, Praga Południe) – najpiękniejszy park prawobrzeżnej Warszawy. W roku 2009 wybrany najpiękniejszym parkiem w Polsce i trzecim w Europie. Zabytkowy park z początku XX wieku posiada nie tylko piękne stawy i geometryczne alejki spacerowe, ale również liczne pomniki i rzeźby.

Ogród Krasińskich (9,2 ha, Śródmieście) – najstarszy park w Warszawie, a zarazem drugi otwarty szerszej publiczności. Założony w roku 1676 jako ogród barokowy przy Pałacu Krasińskich. Po wojnie powiększony do 11,8 ha o tereny zabudowane wcześniej przez kamienice, które uległy zniszczeniu podczas wojny.

Pole Mokotowskie (73 ha, Ochota, Śródmieście, Mokotów) – przed wojną był to teren lotniska mokotowskiego oraz toru wyścigów konnych, a dziś jest to drugi największy park w Warszawie. Oprócz licznych alejek spacerowych i stawów z fontannami, odnaleźć można pomniki, a na skraju parku budynek Biblioteki Narodowej.

Park Szczęśliwicki (30,11 ha, Ochota) – dużych rozmiarów park, w którym dawne wyrobiska gliny tworzą wspaniały staw Glinianki Szczęśliwickie. Na terenie parku znajduje się najwyżej położony naturalny punkt Warszawy – górka szczęśliwicka, będąca jednocześnie stokiem narciarskim.

Park Moczydło (19,94 ha, Wola) – kolejny z parków założony na terenie dawnych wyrobisk gliny, tworzących dziś stawy parkowe. Znajdujący się na jego terenie kopiec moczydłowski powstał w wyniku zwożenia tu gruzu z budynków zniszczonych podczas wojny.

Park Bródnowski (25,4 ha, Targówek) – najmłodszy z wymienionych tu parków, powstał jako centralny punkt rekreacyjny ogromnego osiedla Bródno. Znajdują się tu stawy z fontannami, a od kilku lat jego teren zaadaptowany jest na Park Rzeźby, zarządzany przez Centrum Sztuki Współczesnej.

Równie pięknymi i chętnie odwiedzanymi parkami miejskimi, gdzie warto wybrać się na spacer, są:

Fort Bema (22,2 ha, Bemowo) – teren dawnego fortu Parysów, zachowane fortyfikacje, fosa i wały

Park Górczewska (20,47 ha, Bemowo) – na jego terenie amfiteatr, park ma zróżnicowaną rzeźbę terenu

Park Młociński, właśc. Las Młociny (103,13 ha, Bielany) – park leśny, liczne ssaki i ptactwo, leży w zasięgu otuliny Kampinoskiego Parku Narodowego

Park Olszyna (7,48 ha, Bielany) – w jego sąsiedztwie zespół przyrodniczo-krajobrazowy Olszyna

Park Arkadia (ok 11 ha, Mokotów) – w rejestrze zabytków, w sąsiedztwie Królikarni, na jego terenie ciekawy układ wodny w postaci stawów

Park Dolinka Służewiecka (22,8 ha, Mokotów) – ciekawe położenie, biegnie wzdłuż Potoku Służewieckiego

Park im. gen. Orlicza-Dreszera (2,7 ha, Mokotów) – w rejestrze zabytków, park modernistyczny z owalną aleją kasztanowca, na jego terenie pomnik, rzeźby ogrodowe

Park Morskie Oko (17,9 ha, Mokotów) – w rejestrze zabytków, na jego terenie pałacyk Szustra i kaplica grobowa, ciekawe ukształtowanie terenu, stawy, pomniki i miejsca pamięci

Park Polińskiego (5,52 ha, Praga Południe) – z pomnikiem Józefa Polińskiego, fontanną i nowoczesnym pawilonem parkowym

Park Praski (18,7 ha, Praga Północ) – w rejestrze zabytków, część dawnego Parku Aleksandryjskiego, z którego później wyodrębniono ogród zoologiczny; na jego terenie muszla koncertowa i słynny wybieg dla niedźwiedzi

Park im. Marszałka Rydza-Śmigłego (53 ha, Śródmieście) – dawny Centralny Park Kultury, na jego terenie liczne pomniki i miejsca pamięci, monumentalne schody na górę skarpy warszawskiej

Park Świętokrzyski (6 ha, Śródmieście) – park przy Pałacu Kultury i Nauki w stylu socrealizmu, ciekawy drzewostan, fontanny i pomnik Korczaka

Park Ujazdowski (5,7 ha, Śródmieście) – w rejestrze zabytków, park modernistyczny z pomnikami i rzeźbami, stary drzewostan

Park Czechowicki (4 ha, Ursus) – na jego terenie amfiteatr oraz staw z fontanną

Park im. Romana Kozłowskiego (11,6 ha, Ursynów) – na jego terenie Kopia Cwila, sztuczne wzniesienie z którego widać cały Służew nad Dolinką

Park Kultury w Powsinie (50 ha, Ursynów) – położony w sąsiedztwie Lasu Kabackiego i Ogrodu Botanicznego PAN, na jego terenie odkryty basen oraz muszla koncertowa

Park Stawy Cietrzewia (8,16 ha, Włochy) – dwa stawy będące dawnymi gliniankami pierwszej cegielni na terenie Włoch

Park Powstańców Warszawy (Wola) – połączony z Cmentarzem Powstańców Warszawy, największym cmentarzem wojennym w Polsce i jednym z największych w Europie

Park Sowińskiego (8,3 ha, Wola) – pierwszy publiczny park na Woli, na jego terenie pomnik gen. Sowińskiego oraz amfiteatr

Park im. Edwarda Szymańskiego (20,45 ha, Wola) – teren rekreacyjny ze stawem, kaskadami, fontannami oraz popiersiem Edwarda Szymańskiego.

Park Żeromskiego (6 ha, Żoliborz) – w rejestrze zabytków, posiada stary drzewostan, pamiątkowe głazy oraz fontannę z rzeźbą

Park Kępa Potocka (ok 18 ha, Bielany, Żoliborz) – założony na terenie dawnej wyspy; parkowy ‘kanałek’ to starorzecze Wisły, a cały teren należy do Warszawskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu

Park Akcji „Burza” (9,86 ha, Mokotów) – na jego terenie kopiec Powstania Warszawskiego, będący jednocześnie wspaniałym punktem widokowym

Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Park SGGW (1,65 ha, Mokotów) – rzadko spotykany drzewostan rodzimy oraz obcego pochodzenia

Park Sielecki (3,16 ha, Mokotów) – w rejestrze zabytków, na jego terenie pałac króla Stanisława Augusta oraz stawy z wyspami

Park Szczubełka (1,89 ha, Mokotów) – na terenie dawnego Fortu Czerniaków, w sąsiedztwie Muzeum Wojska Polskiego – oddziału Fort IX Czerniaków

Stawy Brustmana (Bielany) – zespół stawów użytkowanych w XIX w przez Instytut Agronomiczny, dziś wchodzących w skład parku

Królikarnia (Mokotów) – park przy XVIII-wiecznym pałacu o tej samej nazwie, dziś teren Muzeum Rzeźby im. Xawerego Dunikowskiego

Park im. Marii Skłodowskiej-Curie (2,16 ha, Ochota) – założony obok dawnego Instytutu Radowego, na jego terenie pomnik i ścieżka edukacyjna Marii Skłodowskiej-Curie

Zieleniec Wielkopolski (4,95 ha, Ochota) – w rejestrze zabytków, projektowany skwer z dużą gatunkowością roślin oraz dwoma pomnikami przyrody

Kamionkowskie Błonia Elekcyjne (23,28 ha, Praga Południe) – w rejestrze zabytków, w bliskim sąsiedztwie Parku Skaryszewskiego; historyczne miejsce elekcji królów Polski

Park nad Balatonem (ok 7ha, Praga Południe) – teren rekreacyjny zajmuje 3,2 ha, zaś resztę duży staw; na terenie parku taras widokowy, fontanna oraz kaskada

Jezioro Gocławskie (1,47 ha, Praga Południe) – duża wartość przyrodnicza, zbiornik posiada I klasę czystości wody

Park Znicza (1,9 ha, Praga Południe) – początkowo park osiedlowy, po modernizacji posiada nowoczesne podświetlane fontanny

Park im. Płk. Jana Szypowskiego „Leśnika” (Praga Południe) – dawny park przy XVIII-wiecznym dworze prymasa Michała Poniatowskiego; bogaty drzewostan

Ogrody Zamkowe (5,8 ha, Śródmieście) – aranżowane ogrody przy Zamku Królewskim, położone na oraz poniżej skarpy warszawskiej, tworzą ogród dolny i górny

Park Agrykola (4,72 ha, Śródmieście) – w rejestrze zabytków, zwane również Łazienkami Północnymi, powstały w tym samym okresie, na jego terenie Zamek Ujazdowski z panoramą i widokiem na Kanał Piaseczyński

Dolina Szwajcarska (Śródmieście) – dawny ogród wypoczynkowo-rekreacyjny powstały pod koniec XVIII-wieku, po wojnie odbudowany w innym kształcie; na tym terenie znajduje się kilka pomników

Park Kazimierzowski (4 ha, Śródmieście) – dawny teren zwierzyńca poniżej Pałacu Kazimierzowskiego, pod skarpą warszawską z urozmaiconą rzeźbą terenu

Park im. Romualda Traugutta (10,4 ha, Śródmieście) – założony na terenach dawnych fortów: Legionów oraz Traugutta, które zachowały się do dziś; tu również XVIII-wieczny zdrój króla Stanisława Augusta

Gucin Gaj (Wilanów) – w rejestrze zabytków; dawne założenie parkowe dóbr wilanowskich, znajdują się tu katakumby powstałe w skarpie warszawskiej, dziś częściowo zawalone, są miejscem zimowania nietoperzy

Park Wilanowski (24 ha, Wilanów) – właściwie ogród wchodzący w skład zespołu pałacowo-parkowego należącego do Muzeum Pałacu Króla Jana III, oprócz komponowanych ogrodów z licznymi rzeźbami, pomnikami i innymi obiektami w rejestrze zabytków w jego skład wchodzi Jezioro Wilanowskie i Kanał Sobieskiego

Park Kombatantów (5,06 ha, Włochy) – założenie parkowe przy XVIII-wiecznym pałacu, na jego terenie dawna glinianka, znana dziś jako Staw Koziorożca

Park Fosa i stoki Cytadeli (17,08 ha, Żoliborz) – w rejestrze zabytków; założony na terenie, który niegdyś zajmowała fosa Cytadeli, w sąsiedztwie parku znajdują się obiekty forteczne

Park Kaskada (6,06 ha, Żoliborz) – dawniej ogród przy letniej rezydencji królowej Marii, posiada ciekawą rzeźbę terenu oraz staw z kaskadą

Skwer im. Gen. Jana „Jura” Gorzechowskiego – w rejestrze zabytków, skwer założony na terenie dawnego więzienia kobiecego „Serbia”

Pozostałe parki:

Park Achera (Ursus), Park Bartłomieja (Mokotów), Park Beyera (Śródmieście), Park Chomicza (Bielany), Park im. Stanisława Dygata (Mokotów), Park Forty Korotyńskiego (Ochota), Park Hassów (Ursus), Park Henrykowski (Białołęka), Park im. Zbigniewa Herberta (Bielany), Park im. Jana Pawła II (Ursynów), Park Lasek Brzozowy (Ursynów), Park im. Malickiego (Ochota), Park im. Matki Mojej (Wawer), Park Mirowski (Śródmieście), Park Obwodu Praga AK (Praga Południe), Park Picassa (Białołęka), Park Janiny Porazińskiej (Śródmieście), Park Sady Żoliborskie (Żoliborz), Park Sportowy im. Janusza Kusocińskiego (Śródmieście), Park Stawy Kellera (Bielany), Park Ulricha (Wola), Park im. Stefana Wiecheckiego „Wiecha” (Targówek), Park Zachodni (Ochota), Park Żołnierzy Żywiciela (Żoliborz), park przy ul. Anieli Krzywoń (Bemowo), Park przy ul. Księcia Janusza (Wola), park przy ul. Łączyny (Ursynów), park przy ul. Perzyńskiego (Bielany), park przy ul. Śniardwy (Mokotów)

Warto wspomnieć, że w Warszawie znajdują się także 242 skwery i zieleńce. Ich łączna powierzchnia to 206,9 ha. Natomiast są to zazwyczaj tak małe miejsca, że je oglądamy będąc gdzieś ‘przy okazji’, nie planując do nich wycieczek.

Ogrody tematyczne

Inne ciekawe tereny zielone na terenie miasta to ogrody tematyczne: botaniczne oraz zoologiczne, o łącznej powierzchni 83,5 ha:

Ogród Botaniczny UW (Śródmieście) – otwarty już w roku 1818, stanowi dziś wspaniałe uzupełnienie wizyty w Łazienkach, ponieważ sąsiaduje bezpośrednio z nimi. Na kolekcję ogrodu składa się około 5000 gatunków i odmian drzew, krzewów oraz roślin zielnych.

Ogród Botaniczny PAN w Powsinie (Ursynów) – ponad 10-krotnie większy niż jego odpowiednik prowadzony przez UW. Położony na krańcu Warszawy daje możliwość zobaczenia kilku tysięcy gatunków i odmian roślin, również tropikalnych i subtropikalnych.

Ogród Zoologiczny (Praga Północ) – otwarty w roku 1928, dziś jest domem dla 543 gatunków zwierząt. Regularnie rewitalizowany i powiększany o kolejne obiekty, jest jednym z najciekawszych miejsc w Warszawie, gdzie warto wybrać się na spacer z dziećmi.

Ogród na dachu BUW (Śródmieście) – ogród został otwarty w 2002 na dachu gmachu biblioteki uniwersyteckiej i jest ogólnodostępny przez większą część roku. Znajdują się tu liczne kolorystyczne kompozycje kwiatowe.

Zamykając temat parków i ogrodów, warto pamiętać, że Warszawiacy upodobali sobie wypoczynek na tzw. ROD-ach, czyli rodzinnych ogródkach działkowych, których łączna powierzchnia wynosi 1360 ha, tj. 2,6% całej powierzchni miasta.

Obszary objęte ochroną

Warszawa i jej okolice to także bardzo ciekawe naturalne tereny krajobrazowe. Ich charakterystykę należy bezsprzecznie zacząć od miejsca, które nie znajduje się w Warszawie, a tuż obok. Mowa tu o Kampinoskim Parku Narodowym, który znajduje się rzut beretem od północno-zachodniej granicy miasta. Jest to drugi największy park narodowy w Polsce i miejsce zamieszkania wielu ssaków i ptaków, ze względu na bogate zalesienie terenu (ok 70% powierzchni parku). Na terenie parku znajduje się 16 pieszych szlaków turystycznych i cztery rowerowe, a także muzeum i miejsce pamięci Palmiry.

Po drugiej stronie miasta, tj. południowo-wschodniej, rozciąga się Mazowiecki Park Krajobrazowy, który swym zasięgiem obejmuje dwie warszawskie dzielnice: Wawer oraz Wesołą. Występuje tu ok 260 gatunków zwierząt oraz ok 1000 gatunków roślin. Na terenie parku utworzono dziewięć rezerwatów przyrody, gdzie odnaleźć można 60 pomników przyrody.

Na terenie Warszawy znajduje się 14 rezerwatów przyrody, a w sąsiednich Starych Babicach kolejne dwa. Są to:

Bagno Jacka (Wesoła) – rezerwat florystyczny; ochrona torfowisk i roślinności wodnej

Jeziorko Czerniakowskie (Mokotów) – rezerwat krajobrazowy; ochrona fragmentu starorzecza Wisły

Kawęczyn (Rembertów) – rezerwat florystyczny; ochrona stanowisk ciepłolubnych roślin naczyniowych

Las Bielański (Bielany) – rezerwat krajobrazowy; ochrona fragmentu skarpy warszawskiej

Rezerwat im. Króla Jana Sobieskiego (Wawer) – rezerwat leśny; część Mazowieckiego Parku Krajobrazowego; ochrona fragmentów starodrzewu dębowego, pozostałości Puszczy Mazowieckiej; najważniejsze miejsce gniazdowania ptaków śpiewających w Warszawie

Las Kabacki im. Stefana Starzyńskiego (Ursynów) – rezerwat krajobrazowy; ochrona fragmentu skarpy warszawskiej oraz zespołu lasu grądowego

Las Natoliński (Ursynów, Wilanów) – rezerwat leśny; ochrona fragmentu skarpy warszawskiej oraz zbiorowisk leśnych pod skarpą

Ławice Kiełpińskie (Białołęka, Jabłonna, Łomianki) – rezerwat faunistyczny; ochrona ostoi lęgowych ptactwa wodno-błotnego

Morysin (Wilanów) – rezerwat krajobrazowy; ochrona fragmentu łęgowo-olsowego parku leśnego

Olszynka Grochowska (Praga Południe) – rezerwat krajobrazowy; ochrona miejsca wartościowego pod względem florystycznym i historycznym

Skarpa Ursynowska (Ursynów, Wilanów) – rezerwat krajobrazowy; ochrona fragmentu skarpy warszawskiej

Wyspy Zawadowskie (Wilanów, Konstancin-Jeziorna, Józefów) – rezerwat faunistyczny; ochrona ostoi lęgowych ptactwa wodno-błotnego

Kalinowa Łąka (Stare Babice) – rezerwat florystyczny; ochrona śródleśnej, podmokłej łąki ze stanowiskiem wielu rzadkich oraz chronionych gatunków roślin

Łosiowe Błota (Stare Babice) – rezerwat torfowiskowy, ochrona zbiorowisk torfowisk niskich wraz ze stanowiskami rzadkich i chronionych roślin

Warto zajrzeć jeszcze w następujące miejsca:

Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Dęby Młocińskie (Bielany) – stary drzewostan, liczne gatunki ptaków

Zespół przyrodniczo-krajobrazowy Zakole Wawerskie (Wawer) – obszar zalewowy Wisły, mozaika łąk, lasów łęgowych oraz szuwarów trzcinowych, liczne gatunki ptaków i płazów

Kończąc ten temat, pamiętajmy że spacerując po mieście i odkrywając Warszawę możemy natrafić na pojedyncze egzemplarze objęte ochroną. Mowa tu o pomnikach przyrody, których w stolicy znajduje się ok 500. Są to przede wszystkim głazy narzutowe oraz wiekowe drzewa.

Lasy miejskie

Poza wymienionymi wyżej rezerwatami przyrody, w Warszawie znajduje się jeszcze wiele innych lasów, które choć nie są objęte ochroną rezerwatową, na pewno potrafią zapewnić to, po co do lasu się chodzi: ciszę, spokój, świeże powietrze i możliwość relaksu na łonie natury. Ich łączna powierzchnia zajmuje 8 103,8309 ha, czyli prawie 16% powierzchni całego miasta.

Pozostałe lasy Warszawy to:

Lasy Dąbrówka i Henryków (Białołęka)

Las Białołęka Dworska (Białołęka)

Las Nowa Warszawa, zw. też Lasem Młocińskim (nie mylić z Lasem Młociny, zwanym też Parkiem Młociny) (Bielany)

Las Bemowo (Bemowo)

Las Lindego (Bielany)

Las Winnica (Białołęka)

Las Choszczówka (Białołęka)

Lasek na Kole (Wola)

Las Bródnowski (Targówek)

Las Wydma Żerańska (Białołęka)

Lasy Rembertowskie (Rembertów)

Cieki wodne

Oczywiście nie możemy zapomnieć o królowej polskich rzek, czyli Wiśle. Wszakże to ona była głównym czynnikiem, dzięki któremu Warszawa została założona w miejscu, w którym trwa do dziś. Wisła już co prawda zdążyła zmienić swój bieg przez te kilkaset lat, ale w dalszym ciągu tworzy podział na lewo- i prawobrzeżną Warszawę. Duże obszary, nienaruszone przez człowieka, a przylegające do jej brzegów sprawiły, że rzeka jest częścią Europejskiej Sieci Natura 2000, a jej warszawski odcinek należy do obszaru Doliny Środkowej Wisły, czyli ptasiego obszaru siedlisk objętego ochroną w ramach programu Natura 2000.

Pozostałe obszary wodne na terenie miasta to:

Rzeka Długa

Potok Bielański

Potok Służewiecki

Wilanówka

Kanał Żerański

Jeziora Powsinkowskie i Wilanowskie

Jezioro Zgorzała

Zalew Bardowskiego

Aglomeracja miejska

Pozostałe obszary w aglomeracji miejskiej, które warto odwiedzić to:

Chojnowski Park Krajobrazowy

Rezerwat Łęgi Czarnej Strugi

Rzeka Jeziorka

Jeziorko Torfy koło Karczewa

Rezerwat przyrody Świder i Wyspy Świderskie

Stawy w Żabieńcu i Uroczysko Zimne Doły

Rezerwat Stawy Raszyńskie

Zalew Zegrzyński